KÜLTÜR & SANAT VİDEO HABER

Kürtlerin “sosyal medyası” dengbejlik: Asimilasyonu engelleyen bu kültür, kayyumlarla yok edilmeye çalışılıyor

Dengbejlik, geçmiş çağlardan bu yana Kürtlerin “sosyal medyası” işlevini gördü. Kürtlerin dillerini ve tarihlerini yaşatmada önemli bir araç olan dengbejlik, bugün kayyum baskısı altında. Dengbejlik kültürünün yaşatıldığı dengbej evleri kapatılıyor. Asimilasyonun önü açılıyor. Dengbejliği, dengbejliğin dününü ve bugününü, yaşadığı baskıları ve bu baskıları nasıl aşmaya çalıştıklarını kendisi de bir dengbej olan Zülküf Tezkorkmaz ile konuştuk.

Dengbejlik kültürü üzerine dokuz8HABER olarak bu alanda özgün çalışmalar yapan Zülküf Tezkorkmaz ile röportaj gerçekleştirdik.

Tezkorkmaz, bölge halklarının değerlerinin yaşamasında dengbejliğin önemli bir araç olduğunu, hikayelerin dengbejler sayesinde yayıldığını söylüyor. Ancak bu kültür topyekün bir baskı altında. Kendisi de bir dengbej olan Tezkorkmaz, 3-5 kişi bir araya gelmekte zorlandıklarını, sosyal medyada bile baskı yaşadıklarını anlatıyor. Tezkorkmaz, kültüre sahip çıkılmasını istiyor.

“GEÇMİŞ ÇAĞLARA GİTTİĞİNİZDE DENGBEJLİĞİN KÜRTLERİN SOSYAL MEDYASI OLDUĞUNU GÖRÜRSÜNÜZ”

Güven Boğa: Merhaba. Dengbejlik nedir? Kısaca anlatır mısınız?

Zülküf Tezkorkmaz: Dengbejlik kültürünün Ortadoğu’da, özellikle doğu ve güneydoğuda Kürtlerin yaşadığı yoğun bir coğrafyada çok önemli bir yeri vardır. Dengbejlik kültürü içinde aynı zamanda Kürtler de vardır. Bu da nereden kaynaklanıyor? Geçmiş tarihlere gittiğimizde dengbejliğin Kürtlerin sosyal medyası, basını, dili, kulağı ve sözlü kültürü olduğunu görürüz. Dengbej olan insanlar, o bölgedeki olayları, haberleri farklı bölgelere, farklı yerlere taşıma rolünü üstlenmişlerdir. Ayrıca Kürt tarihinde, bir insan anadilini özgür bir şekilde kullanamadığı için dil daha çok dengbej kültürü ile yaşatıldı. O anlamda dengbej kültürü, aynı zamanda bir dilin direnişini de sergiledi. Yani asimilasyona karşı dengbej kültürü, dili bugünlere getirdi.

“DİĞER DİLLERE ÇEVRİLMİŞ KÜRTÇE ESERLERİN DENGBEJLER SAYESİNDE YAYILIP ÇEVRİLEBİLDİĞİNİ GÖRÜRSÜNÜZ”

GB: Dengbej kültürü iletişim çağının fazlasıyla geliştiği bugün nasıl ayakta kalabiliyor? Nasıl yaşayabildi?

ZT: Bu kültür kolayca ayakta durmadı. Çok fazla insan ağır bedeller ödedi; bu dilden dolayı, bu kültürden dolayı. Dengbej kültürü Kürt müziğinin temel taşlarından biridir. Eserleri daha çok Kürtçeden Türkçeye çevirmiş, başka dillere çevrilmiş belki yüzlerce, binlerce sanatçı var. Ama özüne, kaynağına bakıldığında genelde dengbejlerden çıkmış olduğunu görürüz.

“KÜLTÜRÜN YAŞATILDIĞI DENGBEJ EVLERİ KAYYUMLARLA KAPATILDI, 3-5 KİŞİ BİR ARAYA GELEMİYORUZ”

GB: Dengbejlik ile müzik arasında doğal bir ilişki var. Bugün yaşatılmasında karşılaşılan sorunlar nelerdir?

ZT: Müzikle uğraşan, kültürle uğraşan bunu net görür. Ama maalesef dengbejlik bugün yaşadığımız topraklarda özgür sesiyle, özgür iradesiyle yaşama geçemiyor. Bu da bizi üzüyor açıkçası. Geçmişte kültürel kurumlar vardı. Bu kültürel kurumlarda dengbej evleri vardı. Ama maalesef kayyumlarla kapatıldı. Belli yerlerde var şu anda çok nadir. Dengbej kültürü öyle bir süreç yaşıyor ki, bugün geleneksel olarak biz bu kültürün etkinliklerini yapamıyoruz. Daha önce bölgede doğu ve güneydoğuda kültür evleri olmadan önce evlerde yapılıyordu. Sonra da şehirlerde, metropollerde kültür evleri açıldı, kültür evlerinde yapılıyordu. Oralarda da engeller oldu yapılamadı, yaptıramadık. Daha doğrusu şu anda da evlerde yapalım derken 3 kişi, 5 kişi bir araya geldiğimiz zaman o da bugünkü yasalar, olağanüstü durumdan dolayı sorun oluyor. Bir araya gelmek sorun olunca çalışma da yapamıyoruz. Yapamayınca da farklı çözüm yolları bulmaya çalışıyoruz.

“SOSYAL MEDYADA DENGBEJLİĞİ YAŞATMAYA ÇALIŞIYORUZ AMA SAĞLIKLI OLMUYOR VE BURADA DA ENGELLENİYORUZ”

GB: Kültür evleri veya hususi evlerde de bir araya gelemediğinizi ifade ettiniz. Peki bu kültürün yaşaması için şu anda neler yapıyorsunuz?

ZT: Şu anda sosyal medya üzerinde dengbej kültürünü yayıyoruz. Hemen hemen yaklaşık 2 yıldır ‘dengbej kültürü, dengbejlik nedir’ diye aktarmaya çalışıyoruz. Bu ne kadar verimli olur? Sosyal medya, yaşatmak için yetersiz kalıyor. Çünkü bu kültür çok büyük bir kültürdür. Dengbejlik bir halkın kültürüdür. Bir halkın kültürünü de yok etme, inkar etme kimsenin başarabileceği bir şey değildir. Bu kültür 5000 yıl öncesinde yaşanmış bir kültürdür.

Biz sosyal medyada dengbejlik ile ilgili düşüncelerimizi yeteri kadar paylaşamıyoruz. Biz sosyal medyada Facebook üzerinde dengbej programı yaparken belli günlerde canlı yayın yapıyorduk, canlı yayına dengbejleri alıyorduk. Dünyanın her yerinde bugün Kürtlerin yaşadığı dünyanın neresinde olursa olsun sosyal medya üzerinden onları programa katıyorduk. Ancak bu kadar imkan yaratabildik. Ama son iki aydır maalesef Facebook’ta canlı yayın yapamıyoruz, engeller konulmuş durumda. Artık yeteri kadar bu çalışmaları yapamıyoruz.

“DEGBEJLİK SİYASET ÜSTÜDÜR, BİR KÜLTÜRDÜR. LÜTFEN SAHİP ÇIKALIM”

GB: Dengbejlik kültürünün yaşaması için nasıl bir çağrı yapmak istersiniz?

ZT: Dengbej kültürünü korumaya yönelik çağrım şudur: Dengbejlik bir halkın kültürüdür. Ezgilerimiz, veya daha çok roman ya da hikaye şekli düşündüğümüzde bu dengbejliğin içinde hepsi var. Şunu söyleyebilirim: Herkesi bu kültüre, dengbej kültürüne sahip çıkılması için duyarlılığa davet ediyorum. İnşallah önümüzdeki günlerde biz yine Facebook ekranlarında olacağız. Bir televizyon açma projemiz var. Maalesef bu koşullarda, bu şartlarda biz açamıyoruz. Kendi kültürümüzü, kendi dilimizi, dengbej kültürünü geliştirme koşullarımız sınırlandırılmış durumda. Aslında dengbej kültürü tamamen siyasetten bağımsız olan bir şeydir. Nihayetinde bir kültürdür. Bu coğrafyadaki tüm halklara, bizi bu dilden, Türkçeden anlayan tüm insanlara çağrımızdır: Bu kültür zenginliktir, bir dil bir insandır. Bu insanlara da, bu kültüre de sahip çıkalım.

KÜRTÇE RÖPORTAJ

Zülküf Tezkorkmaz, röportajı Türkçe bilmeyen Kürtler için Kürtçe de gerçekleştirdi. Korkmaz, Kürtçe röportajında şunları söyledi:

“İnsanlığın doğuşu ile tabir edilen Ortadoğu coğrafyasında yazılı tarihi olmayan ama tarihi kültürü bugüne kadar dengbejler sayesinde geçmiş tarihte savaşları, aşkları, yok olmaya yüz tutmuş dilleri günümüze taşımışlardır.

Ortadoğu coğrafyasında dengbej sözcüğü kültürü yaygındı. Özellikle Kürtlerin yaşadığı topraklarda gelenek, görenek ve kültürel yaşam biçimiyle birlikte Kürt dilinin yok olmasının önü alınmıştır.

Hiçbir çıkara dayanmadan seslerden doğan sözcükleri kendiliğinden iş edindiler. Kürtler bu kişilere dengbej adını verdiler. Dengbejlik söz söyleme sanatını içerir. Bir dengbej eserlerini sunduğunda bitinceye dek yüzlerce konu ve makam tonlarını açığa çıkarır.

Okuma ve yazmaları olmamasına rağmen seslerini zekice kullandıklarından zihinleri güçlü kişiliklerdir. Dengbej makamları hüseyni, hicaz, uşak makamlarını kullanırken üç telli sazla ney, kaval gibi zaman zaman müzik aletlerini de kullanmışlardır. Ama özünden dengbej elini kulağına götürür çıplak sesle yaşanılan sözlü kültürü dile getirmektedir.

Dengbejler genelde eserlerini yörede aşk, sevda, iyiliği, kötülüğü, kavgaları, savaşları edebi bir dille kuşaktan kuşağa aktarırlar.

Dengbejlik Sümerler tarihinden günümüze kadar kuşaktan kuşağa aktarılmışsa da 20. yüzyılla birlikte bu coğrafyada hak ettiği değeri önemsenmediğinden çalışma yapılsa da kısır bırakılmıştır. Oysaki dengbejler yaşananları bölge bölge gezerek tıpkı bugün basın yayın görevini aslında dönemin dengbejleri yapmaktaydı. Yöre halkının olaylardan haberdar olması bilinçlenmesi, birbirini tanıması için şevberk dediğimiz geceleri şarkılar söyleyerek bilinçlenmesini sağlayıp motive ederlerdi. Bundandır ki her dengbej bir tiyatrocu, bir kültür hazinesi ve kısacası dönemin üniversitesiydi.

Beni dengbej çalışmalarına yönelten aile büyüklerimin dengbej geleneğinden biri olmam sebebiyle ayrı bir sayfa açmıştır hayatımda. Bu vesileyle de Adana’da Mezopotamya Kültür Derneği yerel anlamda Radyo Dünya’da dengbej çalışmalarını yürüterek katkı sunmaya çalıştım.

Fakat siyasal emeller uğruna hiç bir siyasi hareketi olmayan sadece kültürlerini yaşatan dengbejlik yasakçı bir temelde kurumları kapatılarak yok edilmektedir.

Şu anda sosyal medya üzerinden dengbej çalışması yapmaktayım. Birkaç arkadaşımla moderatörlük yapıyoruz. Dengbej kültürünü yaşatmak geliştirmek için büyük çaba harcıyoruz.

Maalesef Facebook üzerinden yaptığımız canlı yayınlara da engel konulmuştur. Yayına bağlanmak isteyen dengbejleri yayına alamıyoruz. Bu vesileyle bütün Ortadoğu halklarına kurumlarına çağrımızdır. Dengbej kültürüne sahip çıkmaya davet ediyoruz. Burada en büyük görev yerel halkı temsil eden belediyelere düşmektedir. Mahalle ve köylerde dengbej evleri açmak bir halkın kültürünün yaşamasını sağlayabiliriz. Bir dil bir insandır. Dilimize sahip çıkalım. Dengbejlik siyasetten bağımsız bir kültür çalışmasıdır.

Dengbejlik kültürünün yaşatılması geliştirilmesi temelinde projelerimiz olmasına rağmen yeterli desteği bulamadığımızdan hayata geçiremiyoruz. Bu anlamda size teşekkür ediyorum.”

Etiketler

dokuz8HABER’i takip edin

Video