9 Ağustos 2020, Pazar

Kara delik nedir? Fotoğrafı nasıl çekildi?

İlk kez fotoğrafı çekilen kara deliğe, Hawaii dilinde “Derin, süslü karanlık oluşum” anlamına gelen “Powehi” adı verildi. Projede görev alan gök bilimciler, kullanılan teleskoplardan ikisinin Hawaii’de olması nedeniyle, 40 milyar km çapıyla Dünya’dan üç milyon kat daha büyük olan dev kara deliğe Hawaii dilinde bir ismin verilmesini uygun gördü.

Peki kara delik nedir? Samanyolunun merkezindeki kara deliğin kütlesi ne kadar büyük? Kara deliğin varlığı nasıl belli olur. Prof. Dr. Fuat İnce yazdı:

Kara Delik, Karadelik

On bir Nisan günü bütün Dünya ilk kez bir “Kara Delik” denen cismin resmini gördü. Kara delikler, 105 yıl kadar önce Einstein’ın ortaya koyduğu görelilik (izafiyet, relativite) kuramı uyarınca, uzun süredir bilim dünyası tarafından varlığı bilinen ama görünemeyen gök cisimleridir.

Kara delikler uzayda bilinen gök cisimlerinin en büyüğü ve en acayip özelliklere sahip olanıdır. En küçük bir kara deliğin kütlesi Güneşimizin on katı kadarı iken, gökadaların merkezindeki dev kara deliklerin kütlesi Güneşin milyonlarca hatta milyarlarca katına kadar çıkar. Bizim gökadamız Samanyolunun merkezindeki kara deliğin kütlesi Güneşin 4,3 milyon katı, resmi yayınlanan M87 kara deliğinin kütlesi ise Güneş’in 6,5 milyar katıdır.

Kara deliklerin kütlesi o kadar büyüktür ki kütle çekim kuvveti oradan hiçbir maddenin, hatta ışığın bile çıkmasına izin vermez. Bu nedenle bir kara deliğin içini görmek de mümkün değildir. Kara deliğin varlığı çevresindeki kozmik olaylarla belli olur.

Karadeliklerin uzaydaki büyüklükleri “olay ufku” denen bir tanım ile ifade edilir. Olay ufku, kara delik kütle çekim kuvvetinin artık oradan kaçmaya olanak vermeyecek bir düzeyde bulunduğu uzaklıktır. Yani olay ufkunun hemen dışında ışık hızı ile hala oradan uzaklaşmak mümkünken, içine düştükten sonra artık ışık hızıyla bile kara delikten çıkılamaz. Kara delikler o kadar yoğundurlar ki o muazzam kütle nispeten küçük bir hacim içinde bulunur ve bu hacim de olay ufku ile belirlenir. Eğer dünyamız bir karadelik olsaydı, olay ufku ile belirlenen büyüklüğü sadece 17, 4 milimetre çapında bir küre olurdu. Eğer Güneşimiz bir karadelik olsaydı, tüm kütlesi 5,84 kilometre içine sığardı.
Eğer karadeliklerden ışık sızmıyorsa onları nasıl görüntülüyebiliriz? Teleskoplarımızı bir kara deliğe yönlendirmek bunun için yeterli değil. Bir kere bizden çok uzaktalar ve bakış açımızın uygun geometride olması gerekir. Bize en yakın dev karadelik Samanyolunun merkezinde bulunur ve uzaklığı 26 000 ışık yılıdır. M87 karadeliğinin uzaklığı ise 53,5 milyon ışık yılı uzaklıkta.

Bir karadeliği görüntüleyebilmek için iki ana kriter gerekiyordu. Birincisi karadeliğin oryantasyonu yani bize göre açısal durumu uygun olmalıydı. Samanyolundaki karadelik maalesef buna uygun değildi. Ama M87 karadeliği çok uygundu. İkinci kriter ise elimizdeki teleskopların yetersizliği idi. Dünyadaki en büyük teleskoplar bile M87’yi iyi görebilecek yetenekten çok çok uzaktı. Gerekli yetenek Ay üzerindeki bir tenis topunu Dünyadan görebilmekle eşdeğerdir.

İki yıl önce, çeşitli ülkelerden sayıları 200’e varan bir grup astronom ve kozmolog, bir karadelik görüntüleyebilmek amacıyla Olay Ufku Teleskopu (“Event Horizon Telescope”, EHT) adıyla bir birlik kurdular. EHT’nin yardımına gene teknoloji yetişti. İnterferometre denen bir teknikle Dünya’nın çeşitli yerlerindeki teleskoplardan alınan görüntüler, tek bir teleskoptan alınmış gibi birleştirilerek söz konusu resmi elde etmenin yolu açıldı.

Teleskoplar Arizona, İspanya, Meksika, Hawaii, Antarktika ve diğer yerlerde bulunuyordu. Ancak bu teleskopların aynı anda aldığı görüntülerin kaydedilerek birleştirilebilmesi için müthiş doğrulukta atomik saatlerin senkron çalıştırılması gerekiyordu. Toplanan verilerin büyüklüğü de yüzlerle petabyte miktardaydı. (Bir petabyte = Bir milyon gigabyte = 1000 terabyte) Bunları internet üzerinden iletmek mümkün olmadığı için bantlara kaydedilerek posta ile gönderildi. En geç de Antarktika teleskobundan gelen veri oldu. Çünkü oraya hava muhalefeti nedeniyle ancak 17 Aralık’ta uçak gidebilmişti. Veriler bir süper bilgisayarda işlendikten sonra o karadelik görüntüsü ortaya çıkarıldı.

Bu resim hem bilimin, hem teknolojinin, hem de uluslararası işbirliğinin bir ürünü ve zaferi olarak görülebilir.

Prof. Dr. Fuat İnce

Son Haberler

Gürer: “Asgari ücret, 7 ayda yüzde 22 eridi ve 2019 yılının da gerisine düştü”

CHP Niğde Milletvekili Ömer Fethi Gürer, döviz fiyatlarında durdurulamayan artış ve altın fiyatlarında peş peşe kırılan rekorun, zaten kıt kanaat geçinen toplumun önemli bir...

Bill Gates, TikTok’la anlaşma “zehirli kadeh” gibidir

ABD Başkanı Trump'ın TikTok'u ABD'li bir şirketin almaması üzerine kapatacağını söylemesinden sonra ABD'li bazı şirketler harekete geçti. O şirketlerden biri de Mikrosof oldu. Bazı görüşmeler...

Beyrut’ta gösteriler sürüyor: 1 ölü, 500’e yakın yaralı

Beyrut'ta yaşanan büyük patlama felaketinden sonra tartışmalar ve gösteriler sürüyor. Gösterilerde 1 polis hayatını kaybetti 500'e yakın kişi yaralandı. Lübnan’ın başkenti Beyrut'ta, 158 kişinin yaşamını...

Kılıçdaroğlu’dan PM’ye Akşener ve ittifak uyarısı

CHP'de olağan kurultayın ardından toplanan ilk parti meclisi toplantısında Kılıçdaroğlu'nun üyelere önemli uyarılar yaptığı ifade edildi. CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu'nun MHP Genel Başkanı Devlet...

Çok Okunanlar

İstanbul’da üst geçit çöktü

İstanbul Eyüpsultan'da üst geçit çöktü. TEM Bağlantı Yolu Kağıthane istikameti kapandı. Olay yerine çok sayıda ekip sevk edildi. Çökmenin neden kaynaklandığına...

İstanbul’da yolcu otobüsü kaza yaptı: 5 kişi hayatını kaybetti

İstanbul Sarıyer Kuzey Marmara Otoyolu'nda yolcu otobüsü yoldan çıktı. 5 kişi hayatını kaybetti. İlk belirlemelere göre kazada 5 kişi yaşamını...

Pamukkale Üniversitesi Rektörü’nden eşine özel yeni iş ilanı

Pamukkale Üniversitesi Rektörü Hüseyin Bağ, Personel Daire Başkanlığı kadrosunda adeta ‘adrese teslim’ ilan açtı. Kriterleri karşılayan ve başvuran tek...

Kavga ettiği kişiye tencere fırlatmak isterken balkondan düştü

İstanbul Küçükçekmece'de bir kişi, evinin balkonundan söz dalaşına girdiği kişilere tencere fırlatmak isterken aşağıya düştü. İstanbul'da bir kişi, yoldan geçerken...

Lübnan’da sokaklar karıştı emekli askerler bakanlık binasını bastı

Lübnan'da Beyrut patlamasından önce sokaklarda yaşanan yolsuzluk ve hayat pahalılığına karşı gösteriler, patlamanın ardında ihmallerin olduğunun ortaya çıkması ve...

Fazla kiloları nedeniyle evlenmesine izin verilmedi 212 kilo verdi

Zonguldak'da 8 yıllık sevgilisi ile evlenmesine fazla kiloları nedeniyle izin verilmeyen Akın Türkoğlu, 6 ayda 212 kilo verdikten sonra...

Hastanelerde koronavirüs yatış ve tedavi şartları değişti

Koronavirüs salgınının hızla ilerlemesi üzerine vaka sayılarında yeniden artış yaşandı. Vakalardaki artışla birlikte birçok hastanede yer kalmadı. Sağlık Bakanlığı...

“Manisa’daki Vestel fabrikasında 7 işçi koronavirüs nedeniyle hayatını kaybetti” iddiası

Toplam 16.000 kişinin çalıştığı Manisa Vestel fabrikasında salgın korkutucu boyutlara ulaştı. Manisa'daki fabrikada 7 işçinin koronavirüs sebebiyle hayatını kaybettiği...

TTB Merkez Konseyi Başkanı Adıyaman: İnanılmaz hasta artışı var

Türk Tabipleri Birliği (TTB) Merkez Konseyi Başkanı Prof. Dr. Sinan Adıyaman, “Kamu ve şehir hastanelerinde aşırı derecede hasta var....

Sağlık Bakanlığı’ndan düğün genelgesi: Düğünler serbest ama halay çekmek yasak

Sağlık Bakanlığı, koronavirüs nedeniyle düğünlerde alınacak tedbirleri yayımladı. Buna göre, düğün salonlarına maskesiz girilemeyecek ve halay çekilemeyecek. Sağlık Bakanlığı tarafından...

Gözden Kaçmasın